Amarant
Groente, pseudograan (chenopodium)
AMARANT
 
AMARANT | AMARANTHUS

AMARANT

De amarant is een eenjarige, rechtopgaande plant. De bloem, het blad en de kleur van de steel verschillen per amarantsoort, maar er is altijd een dieppaarse (crimson) toon in elk van deze delen van de plant. Soms zijn de bloemen geel, soms goudkleurig.

Het belangrijkste geteelde soort in de Pre-Columbiaanse tijd is de Amarathus hypochondrius, huatl genoemd, het oorspronkelijke Aztekengewas met compacte bloemkronen. De Amaranthus cruentus of paarse amarant ontwikkelt een aantal kleine bloemkronen. Deze werd vooral op kleinere schaal verbouwd. De Amaranthus caudatus, kiwicha of achtia genoemd, heeft heel grote, afhangende bloemkronen en komt van oorsprong uit Zuid-Amerika, meer specifiek het noorden van Argentinië Bolivië en Peru. De plant vormt alleen zaden wanneer de dagen kort zijn.

De voor het graan verbouwde amaranten zijn gemiddeld hoger dan de in het wild voorkomende. Een plant kan wel 2 meter hoog worden. De bloemen groeien in clusters in pluimen. De wilde soorten vormen glanzende, donker gepigmenteerde zaden, terwijl de geteelde soorten geteeld zijn op crème-kleurige zaden. Het duizendtalgewicht van het amarantzaad bedraagt minder dan een gram (1.000 tot 1.500 zaden per gram). Eén enkele plant produceert 200.000 tot 500.000 zaadjes.

De amaranthplanten worden gemiddeld 2 maanden na het inzaaien geoogst, gemiddeld wanneer ze een centimer of 60 hoog zijn. Het oogsten is een proces, dat start met het dagelijks plukken van enkele bladeren per keer per plant, vanaf de 8e week. De aren worden afgesneden zodra ze droog genoeg zijn, en voor het zaad op de grond zal vallen.

In Tehuacán, in de Mexicaanse staat Pueblo, is de teelt van amarant na er 500 jaar niet meer verbouwd te zijn, met hulp van non-gouvertementele organisatie heropgebouwd. Hierbij zijn 1.100 boerengezinnen in 60 dorpen betrokken. Zij verbouwen de amarant op biologische wijze binnen hun traditionele Milpa-systeem, en brengen dit in de ghandel onder de merknaam Quali, wat in het Náhuatl 'goed' betekent.

Tehuacán amarant wordt ondersteund door Slowfood. Hij is voor het eerst gepresenteerd op de Salon van de Smaak in Turijn in augustus 2014.

GEBRUIK

De zaden worden tot meel vermalen om er brood, pasta en tortilla's van te maken. De zaden worden gebruikt in brood en banket, de bladeren vooral om er soep van te maken of verwerkt te worden in salades. De bladeren hebben een milde smaak, vergelijkbaar met spinazie.

Amarant is populair in Mexico als snoep, in lijn met de Azteken-traditie. Niet meer met bloed, maar nu met honing, melasse of chocolade, een lekkernij die 'alegría' heet, het Spaanse woord voor vrolijk. Voor deze allegría wordt hoofdzakelijk het zaad van de inheemse Amaranthus cruentes gebruikt.

VERKRIJGBAARHEID

Amarant is verkrijgbaar als amarantzaad en meel, en verwerkt in producten zoals de biologische amarant-cracker van Allos, ten onrecht Inca-koren genoemd. Amarantbladeren worden, voor zo ver bekend, niet in Nederland verkocht.

BEREIDINGSTIJDEN (KOOKTIJDEN) ZADEN

Amarant kook je in ruim water (2,5 maal de hoeveelheid amarant) in 20 tot 25 minuten. Breng het water aan de kook en laat de amarant daarna op matig vuur garen, tot ze alle water hebben opgenomen en zacht zijn. Voeg eventueel water toe. Om de amarant tot pap te koken, nbeem je drie maal de hoeveelheid water, en kook je de amarant langer.

Je kunt ze ook poffen. Gewoon in een pan met dikke bodem (zoals een gietijzeren pan) op hoog vuur. Geen olie gebruiken, de pan goed heet op stoken (beslist géén pan met anti-kleeflaag gebruiken!). Voeg telkens hoogstens twee eetlepels amarant toe, om te voorkomen dat de zaden zullen verbranden. Houd de zaadjes met een houten lepel in beweging, en haal ze uit de pan zodar ze gepopt zijn.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

Amaranth komt van origine voor in Amerika en is één van de oudste gewassen ter wereld. De Azteken waren de eersten die de amaranth verbouwden, rond 6.700 voor Christus.

Zij kenden de plant onder de naam huauhtli, en gebruikten het zaad zowel als graan als om drank van te maken. Het voorzag naar men schat in 80% van de energiebehoefte van de Azteken in de lagere klassen, en was dus erg belangrijk. Op de Antialpo hoogvlakte was men verzot op groente en verbouwde men de plant speciaal voor de malse bladeren.

Tijdens de Spaanse overheersing vanaf de 16e eeuw werd hen de verbouw van amaranth desondanks verboden. Dat had alles van doen met het ritueel in Panquetzaliztli, de 15e Aztekenmaand, van 6 december tot 23 december. Deze hele maand was gewijd aan de zonnegod Huitzilopochtli, wiens beeltenis uit amarantzaden en menselijk bloed werd gemaakt. Men brak het beeld in stukjes om ieder er van te laten eten.

De Spanjaarden zagen hier een overeenkomst in met het Christelijk sacrement en deden het ritueel en tegelijkertijd de hele teelt van amaranth in de ban. Sindsdien is de teelt van amaranth op het hele Amerikaanse continent zo goed als verdwenen geweest, en wordt het alleen op zeer kleine schalen op verschillende plekken in de wereld verbouwd, net als op de Altiplano als potkruid.

Het belangrijkste geteelde soort in de Pre-Columbiaanse tijd is de Amarathus hypochondrius, huatl genoemd, het oorspronkelijke Aztekengewas met compacte bloemkronen. De Amaranthus cruentus of paarse amarant ontwikkelt een aantal kleine bloemkronen. Deze werd vooral op kleinere schaal verbouwd. De Amaranthus caudatus, kiwicha of achtia genoemd, heeft heel grote, afhangende bloemkronen en komt van oorsprong uit Zuid-Amerika, meer specifiek het noorden van Argentinië Bolivië en Peru. De plant vormt alleen zaden wanneer de dagen kort zijn. Daarnaast waren en nog andere Amaranthussoorten, zoals de Amaranthus edulis, die Millmi werd genoemd, en de Amaranthus quitensis, de Huisquelite.

EEN SPRONG IN DE TIJD

Pas in de jaren 70 van de vorige eeuw is de amaranth in de Verenigde Staten herontdekt. Voor de introductie van nieuw zaad voor de teelt, gebruikte men de in Mexico in het wild voorkomende Amaranthus cruentus, Amaranthus caudatus en Amaranthus hypochondriacus, hiervoor al beschreven. Sindsdien wordt het in veel delen van de wereld commercieel verbouwd, ook weer in de Andes.

De Amaranth kan goed tegen droogte, zelfs langere perioden, tot wel 40 dagen aaneen. Voor een goede oogst is zelfs een beetje vorst vlak voor de oogst gewenst, daardoor drogen de zaden beter. Daardoor kan de plant niet alleen in de Andes, maar ook uitstekend gedijen in de Himalaya (India en Nepal), vooral de Amaranthus caudatus, die zoals gezegd van korte dagen houdt. Andere landen waar de amaranth wordt verbouwd zijn China en Zuid-Afrika

Vanaf 1980 wordt de teelt van amaranth in Mexico (ook) van overheidswege gestimuleerd. Vanaf nul is de jaar-productie in 30 jaar gestegen naar bijna 6.500 ton (2015).

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De botanische naam dateert uit de 16e eeuw en stamt van het Franse amarante en het modern Latijnse amaranthus, afgeleid van het Griekse woord voor bloem 'antos' en het eveneens Griekse αμάραντ ος amarantos, dat 'niet-verwelkend' betekent, verwijzend naar droogte-bestendigheid van de amaranth-plant.

VERTALING AMARANTH

engels
amaranth, chinese spinachn
frans
amarante
italiaans
amaranto
spaans
amaranto
duits
amarant
hindi (india)
keerai
indonesisch
 
japans
 
vietnamees
 
chinees
 
 

DUURZAAMHEID

Mede doordat de teelt van amaranth zo jong is - 500 jaar niet is verbouwd - zijn er weinig ervaringen mee op gedaan, zelfs in Mexico, waar amarant zijn oorsprong heeft.

Ondanks de welvarendheid van het land in termen van bruto Nationaal product, is het een feit dat een dat het land met ondervoeding te maken heeft, en dat deze vooral jonge kinderen op het plateland betreft.

Het is het gevolg van het Noord-Amerikaans Vrijhandelsverdrag NAFTA uit 1996, die er resulteerde dat de import van maïs met meer dan 300% is gestegen, en de binnenlandse prijs voor maïs met bijna 50% is gekelderd. Dat heeft een dramatische uitwerking gehad op de inkomenspositie van kleine boeren, die de prijs voor hun product zagen kelderen naar slechts 5 dollarcent per kilogram.

Kleine boeren hanteren in Mexico vaak het traditionele Milpa-systeem, een combinatieteelt van bonen, maïs en pompoenen, vaak onder moeilijke omstandigheden, zoals in het bergachtig gebied van Pueblo. De boeren hebben nipt genoeg aan de oogst om zelfvoorzienend te zijn - voor eigen consumptie -, en gebruiken de amaranth om inkomen te verwerven. Maar vaak eten zij ook de amarant op, en zijn voor hun inkomen afhankelijk van geld van familie uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten.

Dat was althans de sututaie tot enkele jaren geleden. Om de vaak ongeletterde boeren te helpen met amaranth een behoorlijk inkomen te krijgen, zijn organisaties als Quali en de Sociedad Mexicana del Amaranto in het leven geroepen. Deze helpen boeren om de amaranth op eenduurzame en efficiënte manier te verbouwen, met meer consistente rassen dan waarmee ze traditioneel werken, waardoor de opbrengst betrouwbaarder en hoger is. Quali richt zich daarbij op de biologische teelt.

Met deze organisatie van de amarantteelt wordt meer bereikt dan alleen de verbetering van de inkomenspositie van de boeren en verbetering van de voedselsituatie op het platteland. De amaranttteelt wordt ook ingezet tegen erosie, verzilting en verwoestijning en helpt door zijn geringe waterafhankelijkheid de watervoorraden weer op peil te brengen.

Anders als bij quinoa is de aankoop van op deze wijze geproduceerde amarant een verantwoorde keus, reden waarom bijvoorbeeld Slowfood de Pueblo amarant ondersteunt.

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

Het embryo van amarantzaad is eiwitrijk, en bevat veel mineralen. Qua samanstelling is amarantzaad vergelijkbaar met haver. Het bevat ten opzichte van granen meer aminozuren, calcium en magnesium.

De koolhydraten bestaan merendeels uit zetmeel (bijna 60% van het zaad) maar het zaad bevat geen gluten, en is dus geschikt voor mensen die een glutenallergie hebben en/of lijden aan coeliakie of candida. Het bevat 6-7% vet.

SAMENSTELLING PER 100 GRAM
RAUW PRODUCT

371
kcal
(1553,3 kJoule)
13,6
gram
eiwitten
65,7
gram
koolhydraten
1,7
gram
waarvan suikers
6,7
gram
vezels
7
gram
vet
1,5
gram
verzadigd
1,7
gram
enkelvoudig onverzadigd
2,8
gram
meervoudig onverzadigd
42
mg
omega-3
2736
mg
omega-6
VITAMINES
0,7
µg
vitamine A
(0,1% ADH)
0,1
mg
vitamine B1
(9,1% ADH)
0,2
mg
vitamine B2
(14,3% ADH)
0,9
mg
nicotinezuur
(5,6% ADH)
1,5
mg
pantotheenzuur
(25% ADH)
0,6
mg
vitamine B6
(42,9% ADH)
82
µg
foliumzuur (B9)
(41% ADH)
69,8
mg
choline
 
4,2
mg
vitamine C
(5,3% ADH)
1,2
mg
vitamine E
(10% ADH)
MINERALEN
159
mg
calcium
0,5
mg
koper
7,6
mg
ijzer
508
mg
kalium
248
mg
magnesium
3,3
mg
mangaan
4
mg
natrium
557
mg
fosfor
18,7
µg
selenium

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Quinoa | Wikipedia (NL/EN/DU) Aztec sacrifice | M. Cartwright, Sept 2013 Ancient history encyclopedia Amaranth uncooked, nutritionfacts (voedingswaarde) | Nutritiondata.self.com Mlaikeerai | Charyoga Amaranth farming in Mexico | A. Bjarklev Amarant, rural sustainable livelihood of the future, 2010 department of environmental, social and spatial change, Roskilde University Denmark Carciofo violetto di Castellamare Slowfood foundation for biodiversity Otorgan reconocimiento de Comercio Equitativo y Solidario al Grupo Cooperativo Quali | Quali Amaranto | Biodiversidad Mexicana Poductiestatistiek | Ministerie van landbouw, Sagarpa, Mexico