

De eenjarige plant wordt een meter of drie hoog, maar kán aanzienlijk groter worden, tot (exceptioneel) ruim acht meter ! Met bovenin é of meer goudgele bloemen met een doorsnede van een centimeter of dertig, die zwaarder worden naarmate de vruchten rijpen. Dat de plant zo hoog kan worden, dankt het aan de buitengewoon krachtige stengel. De doorsnede van het bloemhoofd bedraagt een centimeter of dertig. De hartvormige bladeren zijn generfd en gekarteld.
Zonnebloemen kunnen onder uiteenlopende omsyandigheden gedijen. In de vochtige tropen het liefst op hoogte of in de drogere laaglanden. Ze zijn redelijk bestand tegen droogte, mits de standplaats zonnig is en niet te heet (jaartemperatuur tussen 6 en 28°). Jonge zonnebloemen kunnen tegen lichte vorst. Daarom kan zonnebloem eerder gezaaid worden dan maïs, vroeg in het voorjaar. Oogsten kan vanaf vier maanden daarna, enkele cultivars al na 70 dagen.
Typisch voor een lid van de asterfamilie is het samengestelde bloemhoofd (pseudanthium) dat bestaat uit een groot aantal (1000-4000) mathematisch geordende roosjes, omrand door lintbloemen. De zaden hebben talrijke verschijningsvormen, kunnen zwart zijn, wit of bruin, en effen, gestreept of gevlekt. Ze worden geoogst wanneer de bloem bruin kleuren en beginnen te verdorren.
Een zonnebloem is heliotropisch. Wanneer de bloemknop nog groeit, draait deze met de stand van de zon mee, om 's nachts oostwaarts vooruit te blikken naar de opkomst van de zon. Behalve de zonnebloem met het geheven bloemhoofd die van oudsher menig fotogeniek Frans landschap siert, is er een variëteit met een hangend bloemhoofd, welke als voordeel heeft dat de bloem minder snel vervuild en minder aan vogels ten prooi valt. Er zijn ook kleine variëteiten, waarbij de plant slechts 60-80 cm hoog wordt, met twee bloemen.
Zonnebloemen bloeien van juli en kunnen vanaf midden augustus geoogst worden.
Zonnebloemknoppen zijn eetbaar, zoals artisjokknoppen. De zonnebloemzaden of -pitten, zijn net als de zonnebloemolie algemeen verkrijgbaar. Zonnebloemolie wordt gebruikt voor koude en warme toepassingen.
De 'pitten' zijn gepeld en ongepeld op de markt, en worden rauw of geroosterd gegeten.
Sowieso werd de zonnebloem al in de pre-Columbiaanse tijd in Mexico verbouwd door de Nahua. Pas in 1591 kwam de Jezuieten-missionaris Joseph de Acosta de zonnebloem in Mexico tegen. Men suggereerde lange tijd dat Mexico de zonnebloem pas sindsdien kende. Maar archeologische vondsten duiden erop dat de zonnebloem er niet alleen al in de pre-Columbiaanse tijd (voor 1492) waren, maar beduidend eerder, 400 jaar voor Christus of eerder, op basis van vondsten in onder andere Mexico en El Salvador. In Noord-Amerika zijn in Arkanas en Tennessee vondsten gedaan van 1000 jaar eerder, die staven dat de oosprong van de zonnebloem toch in Noord-Amerika ligt.
Voor de moderne geschiedenis van de zonnebloem is de rol van de Mescalero en Chǐ ricahua Apachen van groot belang. Zij aten, zoals wij nu nog, de zaden maakten daar ook olie van. Zij slaagden er in de zaden tien maal groter te kweken dan zij van nature waren. Een ander Indianenvolk, de Hidatsa, was er niet enthousiast over en prefereerde de wilde zonnebloem, die wel minder olie leverde, maar die superieur was aan de eerste gecultiveerde olie.Voor de eerste Amerikaanse kolonisten waren deze zonnebloemen van generlei belang, ze lieten de zonnebloem links liggen.
De Europeanen in Europa omarmden hun eerste zonnebloem, meegenomen door de Spanjaard Hernando de Soto tijdens zijn reizen in het zuidoosten van de huidige VS in de periode van 1539-1543. Het markeert het begin van de evolutie van de zonnebloem. De teelt in Frankrijk begon direct al bij de kennismaking ermee in de 16e eeuw, in de Languedoc bij Nîmes. De teelt heeft in Europa pas een 'boost' gekregen in de jaren 70 van de vorige eeuw, toen het Europees beleid werd vormgegeven om minder afhankelijk te worden van de Amerikaanse monopolies op oliehoudende zaden. Hiertoe zijn nieuwe rassen ontwikkeld en nieuwe teeltgebieden gevormd, zoals de Côte d'Or, Zuidwest- en Midden-Frankrijk.
In Rusland nam de teelt van zonnebloemen in de negentiende eeuw een vlucht. Het leverde één van de weinige olieë die de Russisch-orthodoxe kerk niet in de ban had gedaan. De Russen namen de teelt serieus, ontwikkelden grotere cultivars en hadden in het begin van de negentiende eeuw 2 miljoen hectare zonnebloemen. Aan het einde van de eeuw belandden die zaden naar men vermoed door Russische settlers ook in Amerika en Canada. Onder Stalin werd de olieindustrie in de Sovjetunie geprofessionaliseerd, bouwden de Sovjets talloze oliefabriekjes en ontwikkelden ze olierijke variëteiten. Ook die kwamen in Verenigde Staten terecht, via Mennieten die de Sovjet Unie ontvluchtten. Vanaf dat moment was de zonnebloem pa echt in de Nieuwe Wereld teruggekeerd.
Zonnebloemen worden verbouwd van de evenaar tot de 55e breedtegraad. De grootste producenten zijn de Europese Unie (o.a. Frankrijk), Oekraïne, China, India en Turkije op het noordelijk halfrond en Zuid-Afrika en Argentinië op het zuidelijk halfrond.
De plant wordt met de zon geassocieerd; De botanische naam Helianthus is Grieks voor 'zonnebloem' is. Annuus betekent eenjarig. Het Franse 'tournesol' legt daarbij, net als het Spaanse 'girasol' en het Italiaanse 'girasole' de draaibeweging op de zon in de naamgeving vast.
De zonnebloemzaden zijn rijk aan eiwitten, vet en koolhydraten, vitmamine B1 (thiamine) en E en foliumzuur. Het oliegehalte bedraagt 25-35%, van de Russische cultivars tot 50%. Ook de bloemen zijn eiwitrijk.