top
Lactuca sativa
Gecultiveerde sla
Lactuca sativa
Slasoorten op deze site
Botersla - Lactuca sativa var capitata
klik voor meer foto-materiaal

Lactuca sativa

Gecultiveerde sla

Zeker tot in de zestiger jaren was in ons land sla gewoon 'sla' en werd er vrijwel uitsluitend 'kropsla' gegeten met niet of nauweijks opsmuk. De teelt van deze 'kropsla' - eeuwen oud - leverde een groot aantal Nederlandse landrassen. Die variatie zal menig consument zijn ontgaan.

Consumptiesla is een gecultiveerd eenjarig gewas uit de composietenfamilie Asteraceae. De botanische benaming is Lctusa sativa. Hoewel de meeste soorrtyen geteeld zijn voor hun eetbare blad, zijn er ook soorten die geteeld worden om hun stengels en hun oliehoudende zaden.

Eén van de indelingen van sla is gebaseerd op het culinaire karakter van sla. Daarbij onderscheiden we de volgende zes groepen cultivars:

  • pluk- of snijsla (Lactuca sativa var. secalina), bestaande uit losse blaadjes, voor gebruik in salades
  • bindsla (Lactuca sativa var. longifolia), zoals de Romaine, langwerpig gevormde kroppen, bekend van Ceasar salad,
  • kropsla (Lactuca sativa var. capitata), met als koplopers botersla en ijsbergsla,
  • stengelsla (Lactuca sativa var. angustana), vooral in Oost-Azië geliefd onder meer voor stoofgerechten,
  • krulsla (Lactuca sativa var. crispa of acephala), waaronder eikenbladsla, lollo rossa, lollo bionda en frillice.
  • oliehoudende sla (Lactuca sativa),

Gedurende de tijd is de cultivatie gericht geweest op een breed spectrum eigenschappen" minder snel doorschieten, vorming van grotere bladeren of compacter kroppen, smaakverbetering, minder melk (latex), en een variatie in bladvorm en -kleur.

Botersla, een kropsla, is in Europa lang de standaard geweest, zo standaard dat een chef als Escoffier koos voor deze slasoort of voor veldsla, wat geen sla (Lactuca) is. In de afgelopen decennia zijn de meer exotische slasoorten en bovenal de knapperige, compacte ijsbergsla enorm populair geworden. Frillice, een kruising tussen ijsbergsla en krulandijvie is één van de jongste ontwikkelingen, een frisée, maar dan zo knapperig als ijsbergsla.

comment

Wie zelf sla verbouwt, kent het probleem van kropvormende sla die 'doorschiet'. Daarbij vormt zich in het hart van de krop een bloemstengel met kleine gele bloemen. Bij hogere temperaturen zal sla eerder doorschieten dan bij lagere temperatuur. Wanneer een slaplant bloemen krijgt, wordt het blad bitter en wordt het niet meer gegeten.

Vanaf de jaren zestig zien we steeds andere slasoorten worden aangeboden, waaronder landrassen uit andere landen en bladgroen dat wel als 'sla' in de betekenis van rauw te consumeren bladgroente wordt gepositioneerd, maar niet behoort tot het plantengeslach Lactuca, zoals veldsla, een valeriaan, en rucola, een kool. Nauwelijks bekend is nog de Chinese stengelsla, die het dichtst bij de stamvader van de gecultiveerde sla, de Lactuca serriola, staat.

Blad, stengel of zaad?

Sla wordt in de westerse wereld vooral gezien als een bladgroente, in China is ook de stengel geliefd. Slazaad is een nauwelijks beschreven bladzijde in het verhaal over sla. In Opper-Egypte werd tot 1960 gebruikt als een belangrijke bron voor consumptieolie, elders is dat een niche-product. Het bestaan en gebruik van deze slaolie (niet te verwarren met de onze hybride slaolie uit andere bronnen) gaat terug tot de oudheid. Sla wordt gezien als één van de weinige oliehoudende gewassen die bestand zijn tegen de droogte op nieuw ontgonnen grond, en lijkt een nieuwe toekomst tegemoet te kunnen zien in opnieuw Opper-Egypte (Qena en Esna). 7)

slotregel

Oorsprong en verspreiding

Volgens diverse bronnen is sla zesduizend jaar geleden gedomesticeerd in een gebied dat wordt aangeduid als de Vruchtbare sikkel: Klein Azië, de Kaukasus, Iran en Koerdistan, het primaire centrum.

Maar steeds duidelijker wordt dat de eerste domesticatie mogeljk al veel eerder plaats zou hebben gevonden, vermoedelijk ruim 10.000 jaar voor Christus! In Mesopotamië. In de duizenden jaren er na werd de sla verspreid, zowel in westelijke als in oostelijke richting, waar de ontwikkeling van variëteiten onafhankelijk van elkaar plaats vond. Egypte wordt daarbij als een los, secundair centrum van domesticatie beschouwd. Op grafschilderingen uit 7.000 voor Christus staat sla, een slasoort met een langbladige vorm op een stengel. 3)

In het Oude Egypte verstonden ze als geen ander in die tijd de kunst van het veredelen van gewassen. De traditionele Egyptische landrassen sla zijn evenwel net als hun toen voor komende wilde verwanten slechts summier beschreven. Ze waren de eersten die de rol van de plant in hun rituelen beschreven. Dat maakt een reconstructie moeilijk. Sla werd regelmatig afgebeeld op reliëfs naast de vruchtbaarheidsgod Min als symbool van de formidabele talenten van deze god.

Het is bekend, dat de Egyptenaren hoofdzakelijk geïnteresseerd waren in sla om de oliehoudende zaden. De basis van de Egyptische (olie)sla is een rozet van smalle bladeren als we die kennen van wilde sla. In het hart van de rozet staat een stengel die wel een meter hoog kon worden. Men veronderstelt dat de bladeren niet gegeten werden, de stengel mogelijk wel, maar zoals gezegd ging het de Egyptenaren in de eerste plaats om olie..

Het zaadgewicht van oliezaadtypes sla was significant hoger dan dat van andere types. De Romeinen kenden één soort sla, een zwarte soort, die veel melk af gaf waarvan je slaperig werd. Ze noemden de plant, die uit Griekenland kwam en daar Eunich heette, Lactuca. Plinius beschrijft hoe de Romeinen later kennis maakten met Egyptische, Siciliaanse en Cappadocische sla (de latere Romaine).

De Grieken waren anders als de Egyptenaren meer geïnteresseerd in de bladeren. Ze stonden bekend onder de naam 'bladkauwers'. Althans zo beschreef de satirische toneelschrijver Antiphanes (circa 404-330 v.Chr.) zijn landgenotren om hun groene dieet. In het eerste millennium voor Christus wordt daarover geschreven door Herodotus en Theophrastus. De Romeinen waren verzot op salades en namen de slaplanten mee naar andere landen binnen hun uitgestrekte rijk, waardoor mettertijd een enorme diversiteit aan slasoorten ontstond, dankzij het feit dat sla zelfbestuivend is, en zo gemakkelijk te telen.

Dan China, aan de andere kant van de domesticatie. Ook hierover verschillen de meningen. Via de Zijderoute zouden de eerste bladslatypen zo'n tweeduizend jaar voor Christus naar China zijn gebracht. Daaruit is door voortdurende selectie 900 jaar geleden de stengelsla ontstaan. In de vierde eeuw tijdens de Jin dynastie kende men kropsla, staat geschreven in het handboek "Zhou Hou Bei Ji Fang" ("Voorschriften voor noodgevallen" geschreven rond het jaar 340), maakte men in China volgens sommige bronnen kennis met de slaplant, en niet (veel) eerder. Over de stengelsla zelf is voor het eerst geschreven in een veel later Chinees geschrift "Dongjing Meng Hua Lu" ("De oostelijke hoofdstad: een droom van pracht en praal") uit 1127. 2,3)

Voor de jongere geschiedenis van sla verwijs ik graag naar het uitgebreide artikel van Mergenmetz over dit onderwerp. Een pracht artikel. 8)

In Europa wordt in de middeleeuwen wordt veel geschreven regelmatig geschreven over sla, dat vooral als geneeskrachtig kruid werd beschouwd. Zoals door Hildegard van Bingen (1098-1179) en in het kruidenboek van Joachim Camerarius (1586) die één van de eersten was die een kropsla af beeldde, een krop zo groot als een tennisbal. Hij onderscheidde drie slasoorten: kropsla, losse bladsla en 'hoge' sla of bindsla.

Sinds het begin van de achttiende eeuw werd sla een belangrijke groente, en werden er voorak in ons land veel soorten ontwikkeld, die nog altijd de Nederlandse naam voeren, danwel naar Nederland verwijzen.

Taalkundige aspecten, etymologie

Nomenclatuur

Het geslacht Lactuca is voor het eerst beschreven door Linneaus in 1753 in Species Plantea op pagina 795. De naam is afgeleid van het Latijnse lac, dat melk betekent, met als achtervoegsel -ūcus gebruikelijk in veel plantenbenamingen. De verwijzing naar 'melk' laat zich eenvoudig verklaren door de melkwitte latex-afscheiding van stengels en bladeren bij beschadiging.

Populaire benaming

Het Nederlandse woord voor sla 'latuw', dat eveneens verwijst naar de melk, wordt allang niet meer gebruikt. Dat is wel het geval in de Engelse en Franse benamingen lettuce respectievelijk laitue.

Het woord sla is in het begin van de achttiende eeuw ingeburgerd geraakt voor de groenten uit het plantengeslacht Lactuca, maar werd en wordt nog altijd gebruikt voor alle rauw gegeten mengsels van groenten en kruiderij, trouwens ook van andere groensoorten als de Lactuca's, en is ontleend aan het Oudfranse 'salade' en het nog oudere Italiaanse 'insalata'. De laatste vindt zijn oorsprong in het zouten (saler) van gerechten.

Benamingen in diverse talen

engels
lettuce
frans
laitue
italiaans
insalata
spaans
sla
chinees
wo ju 萵苣
kantonees
wo geoi
 
slotregel

Anatomie van de slaplant

Dat een slaplant bladeren heeft en een wortel zal niet verbazen, maar veel mensen zullen niet meer van een slaplant hebben gezien dan de krop en het blad.

Een slaplant staat verankerd met een penwortel, die zorgt voor de opname van water en voedingsstoffen. De penwortel is daartoe voorzien van een stelsel van vlezige zijwortels, waarmee de plant zich onder grondoppervlak niet alleen in de diepte maar ook in de breedte ontwikkelt. Deze penwortel wordt niet gegeten.

Aan het grondoppervlak bevindt zich de stengel, ook wel de kroon of het hart van de sla genoemd. De meeste slasoorten hebben een onbeduidende, korte stengel en ontwikkelen vooral blad, dat daardoor vlak boven het grondoppervlak groeit. Een uitzondering hierop vormen de slasoorten die specifiek geselecteerd zijn om juist wel een stengel te vormen. De teelt van deze 'stengelsla' is een cultuur waarbij de teler bladeren wegsnijdt om deze stengelvorming juist te propageren, anders als bij kropsla. Dit type sla is zeer geliefd in Azië en geloof het of niet, in het Duitse Nord-Hessen, waar men deze specialiteit, de Kasseler Str¨nkchen, graag vergelijkit met een asperge. 10)

Tijdens de vegetatieve fase vormt de plant eerst een rozet van hele bladeren, waarna de krop gevormd wordt doordat de bladeren naar binnen. Voor de teelt van bladsla is dit het stadium waarin de sla geoogst wordt om geconsumeerd te worden.

Slaplanten hebben de vervelende eigenschap om al kort na de vegetatieve fase 'door te schieten', in no-time een bloeistengel te vormen in het hart van de plant. We noemen dat de reproductieve fase. Vooral warm weer stimuleert dit doorschieten. De bloemstengel draagt een bloemhoofdje (typerd voor de composietenfamile) van 12-15 veelal gele bloempjes. Dan vormt de plant zaad, dat gebruikt kan worden voor nieuwe aanplant en voor het persen van 'sla-olie'.

Veel telers zullen de bloei voor zijn, en de plant oogsten voor hij doorschiet, omdat ze alleen geïnteresseerd zijn in het blad, hetzij in kropsla, pluk- of snijsla of bindsla. Blad, blad en nog eens blad. Het blad zelf onderscheiden we in twee typen: het malse blad dat botersla kenmerkt, en het knapperige blad dat we onder meer kennen van ijsbergsla en romaine.

slotregel

Krulsla - Lactuca var secalina syn crispa

Smakelijke slasoorten: lollo rossa, lolla bionda en eikenbladsla, krulsla-variëteiten die als krop verkocht worden, maar ook uitstekende snijsoorten zijn, waarbij de krop in twee tot drie keer geoogst wordt.

Bindsla - Lactuca sativa var longifolia

De bekendste bindsla is de Romaine. Dit is de enige slassoort die in Ceasar salad gebruikt mag worden. Ook de 'little gem' is een bindsla, maar dan een compacte, kleine soort.

Kropsla - Lactuca sativa var capitata

We zijn er aan gewend om botersla kropsla te noemen, er aan voorbij gaand dat dat net alks ijsbergsla een kropslasoort is, net als de hier afgebeelde van origine Franse Batavia

Botersla - Lactuca sativa var capitata

Botersla is net als ijssla een kropvormende slasoort, met dien verstande dat de krop vrij los is, en de bladeren zacht en fragiel. Niet weg te denken geweest van de Nederlandse tafel, maar in enkele decennia weg geconcurreerd door de robuuste, goedkopere ijssla.

IJsbergsla - Lactuca sativa var capitata

IJsbergsla of icebergsla is een is slasoort met een vergeleken met botersla knapperigeren wateriger blad. Befaamd als horecasalade in salades, op sandwiches en bij shoarma.

Stengel- of aspergesla - Lactuca sativa var angustana

Stengelsla is de enige slasoort die je hier in een Chinese voedingswinkel kunt kopen, onder de naam mu jo of mu son. Het gaat niet zozeer om het blad, maar om de stengel die gebruikt wordt in stoof- en roerbakgerechten.

Eikenbladsla - Lactuca sativa var. acephala

Eikenbladsla, lollo bionda en lollo rosso zijn de bekendste soorten krulsla, met een groeiwijze die sterk doet denken aan de verwante andijvie.

slotregel

Bronvermelding update mei 2025

1 Etymologiebank latuw | Etymologiebank.nl (M. Philippa, Etymologisch Woordenboek van het Nederlands) 2 Lactuca | The world flora online 3 Lettuce production in China | Wikipedia (EN) 4 Lactuca | Multilingual plant names 5 Roman lettuce History of cultivated vegetables, Henry Phillips 1827 6 Bladgewassen | Erfdgoedrassen 7 Evaluation of the oil Produced from lettuce crop cultivated under three irrigation conditions | El-Mallah, M. & El-Shami, S.. (2012). . Grasas y Aceites. 63. 423-431. 10.3989/gya.023212. n 8 Sla | Mergenmetz 9 Botanical Files on Lettuce (Lactuca sativa). F.T. Frietema de Vries, R. van der Meijden en W.A. Brandenburg - Gorteria Supplement 2 (1994) - Naturalis 10 Exploring the Anatomy of Lettuce Plants | A grownet 11 Biologie de la laitue | Ephytian