Rozenbottel
Vrucht
Rozenbottel
ROZENBOTTELRECEPTEN
ROZENBOTTELS | HONDSROOS, ROSA CANINA

ROZENBOTTEL

Een rozenbottel is de vlezige schijnvrucht van de roos. In de meeste gevallen geplukt van de hondsroos (Rosa canina), maar ook van andere, verwante rozensoorten. Ze smaken zoetzuur en zitten boordevol vitamine C.

Verscheidene rozensoorten dragen rozenbottels. Naast de Rosa canina de Rosa rubiginosa (egelantier), Rosa moschate (muskaatroos), Rosa majalis (kaneelroos), Rosa alpina (bergroos) en de Rosa rugosa (Japanse bottelroos of rimpelroos). Ook de Rosa multiflora draagt vruchtjes, maar die zijn nauwelijks 5 mm groot.

De vrucht ontwikkelt zich na een geslaagde bevruchting van de bloem, afhankelijk van de rozensoorten vroeger of later in de zomer. De rozenbottels worden daarom over een langere periode in de herfst geoogst.

Botanisch gezien is de rozenbottel een verzamelvrucht, net als de aardbei en de appel. De opgezwollen bloembodem vormt, net als bij appels, het vruchtvlees. De bottel is hol, en gevuld met eenzadige vruchtjes, nootjes, die verankerd zijn in de bottelbodem. De nootjes zijn omgeven door lange haren (vruchtpluis), die vanuit de bottelbodem en de 'steel' waarmee de nootjes aan de bottelbodem verbonden zijn, groeien.

VERKRIJGBAARHEID

Rozenbottels worden gedroogd verkocht, ook als poeder, en vers in de maanden mei en juni.

GEBRUIK

Rozenbottels worden zelden rauw gegeten, omdat ze zurig, soms zelfs wrang smaken. Ze worden in de regel gekookt. Rozenbottels zijn zeer geschikt om er jam, gelei of siroop van te maken.

BEREIDING VAN ROZENBOTTELS

Was ze goed, en snijd er de kroontjes af. Halveer de vruchtjes zodat je de nootjes (en tegelijkertijd het vruchtpluis) met behulp van een puntig (thee)lepeltje. Dat hoeft niet wanneer je de vruchtjes later zeeft. Gebruik handschoenen, de vruchtpluis is een notoir veroorzaker van jeuk. De haartjes worden gebruikit om jeukpoeder van te maken. Wanneer je dat op de huid krijgt, en je krabt omdat je een licht jeukerig gevoel krijgt, breken de haartjes en verergert de jeuk. Wanneer je de haartjes eet, kunnen ze ook de maag irriteren. In de bottels van de Rosa multiflora ontbreken deze haartjes.

Met het koken van de rozenbottels verlies je vitamine C aan het kookwater. Wees er zuinig op, en gebruik het.

BEREIDINGSTIJDEN (KOOKTIJDEN)

jam of siroop koken
20-30 minuten
gelei koken
20 minuten
gelei drogen (membrillo)
1-2 uur

OORSPRONG EN VERSPREIDING

Het is niet duidelijk of de Romeinen rozenbottels als voedsel gebruikten. Vermoedelijk gebruikten ze de wortels van de Rosa candida als medicijn bij hondenbeten, en of de malus roseum (rozenappel) een blozende appel betrof of de rozenbottel ?

Mogelijk doelt Apicius in zijn kookboek uit de vroege 5e eeuw op rozenbottels, maar ook in de Middeleeuwen gebruikt men vaker rozenblaadjes dan de vrucht, dus hoe waarschijnlijk is dat? In de vroege Middeleeuwen at men rozenbottels, maar eerder uit nood, dan om de smaak. Pas in de New Herbal van William Turner verschijnt de rozenbottel expliciet ten tonele. Met de waarschuwing dat de vrucht goed schoongemaakt moet worden, vanwege de irriterende pluizen.

Eeuwen eerder schreef Dioscorides een soortgelijk advies aan wie de rozenbottel schoonmaakte om er een medicijn van te maken tegen diarree.

Tijdens de Eerste wereldoorlog veroorzaakten blokkades door de Duitsres grote vitamine-tekorten in Groot-Brittannië, Zweden en Norwegen. Ook tijdens de Tweede wereldoorlog ontstond in Groot Brittannië een tekort aan vitamine C, mede doordat geen fruit ingevoerd kon worden. De regering spoorde de bevolking aan hun vitamine aan te vullen door votaminseijk voedsel te verzamelen, waaroinder rozenbottels. In The Times stonden deze twee artikelen daarover:

SYRUP FROM ROSE HIPS, ORGANIZED COLLECTION OF FRUITS

A national week for the collection of rose hips to be converted into syrup will open next Sunday. The Ministry of Health and the Department of Health for Scotland state that these fruits, which in the past have been allowed to go to waste, are 20 times as rich in Vitamin C as oranges. The collecting is being organized chiefly through schools, boy scouts, and girl guides, the women’s institutes, and the Scottish womens’ rural institutions. The hips, which must be ripe, can be gathered from wild or cultivated bushes, but they should be free from bits of stems and leaves. Haws, the red berries of May, are not wanted. The picking season extends until the end of October.
The collecting organizations will supply the hips in bulk to firms who have agreed to pay 2s. for 14 lb. (minimum 28 lb.), carriage forward. It is hoped that some 500 tons will be converted into syrup, will be converted into syrup, which will be marketed at a reasonable price.
The Times, 22 September, 1941

ROSE HIP SYRUP, SUPPLIES ON SALE NEXT MONTH

National rose hip syrup, the Ministry of Health announced yesterday, will be on sale in chemists’ shops in England, Scotland, and Wales, from February 1. Rose hips are one of the richest natural sources of vitamin C, which is particularly beneficial for children, and the syrup is therefore a useful war-time substitute for orange juice and a distinct improvement on blackcurrant syrup. It is not intended that rose hip should be used by one and all as a tasty addition to everyday diet, but that is should be used for young children only.
The present supplies of the syrup are the result of a campaign organized last summer and autumn by the Ministry of Health and the Department of Health for Scotland for collecting rose hips. School teachers, boy scouts, girl guides, the W.V.S., women’s rural institutions, and other voluntary organizations co-operated, and some 200 tons, equivalent to 134,000,000 hips, were collected. The hips were converted into syrup by selected firms, and their total output amounts to 600,000 bottles.
A teaspoonful of rose hip syrup a day will supply half the vitamin C needs of a child. It can be taken neat or diluted with water, and has a pleasant flavour. Plans are being made for another collection of rose hips on a national scale this year.
The Times, 15 January 1942

Het verzamelen zou de hele oorlogsperiode duren, en met succes. Groot Brittanië was niet het enige land waar rozenbottels werden geplukt, ook in Scandinavië ging men op pad om rozenbottels te plukken. Daarachter bevond zich een rijke traditie, rozenbottel was altijd al heel populair in de Scandinavische landen. De nypon, zoals men de vrucht van de hondsroos noemde, ws armelui's voedsel. Net zo beroemd als Zweeds knaäckbröd is Zweedse rozenbottelsoep of nyponsoppa, meestal gemaakt van gedroogde rozenbottels. De fijne, gezeefde soep gaat vergezeld van knäckebröd of kleine amandelbiscuitjes, ijs of room.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

Bottel is afgeleid van het Engelse bottle en het Franse bouteille van het Middeleeuws Latijn butticula, van lapzak, een van leer genaaide drinkzak (bota de vino) voor op reis.

VERTALING ROZENBOTTEL

engels
rose hip
frans
cynorhodon
italiaans
 
spaans
escaramujo
duits
hagebutten
arabisch
 
hindi (india)
 
indonesisch
 
vietnamees
 
japans
 
chinees
 
 

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

Rozenbottels zijn rijk aan vitamine C, wel het twintigvoudige van een sinaasappel, en behoort daarmee tot de koplopers voor wat betreft vitamine C.

Wanneer je vitaminerijke groente kookt, verlies je veel vitaminen aan het water. Gebruik dat liefst ook. Behalve vitamine C bevat de rozenbottel de vitaminen A, E en K.

SAMENSTELLING PER 100 GRAM RAUW PRODUCT

162
kcal
(678,3 kJoule)
1,6
gram
eiwitten
38,2
gram
koolhydraten
2,6
gram
waarvan suikers
24,1
gram
vezels
0,3
gram
vet
VITAMINES
1434
µg
vitamine A
(179.3% ADH)
0,2
mg
vitamine B2
(14.3% ADH)
1,3
mg
nicotinezuur (B3)
(8.1% ADH)
0,8
mg
pantotheenzuur
(13.3% ADH)
0,1
mg
vitamine B6
(7.1% ADH)
3
µg
foliumzuur (B9)
(1.5% ADH)
12
mg
choline
 
426
mg
vitamine C
(532.5% ADH)
5,8
mg
vitamine E
(48.3% ADH)
25,9
µg
vitamine K
(34.5% ADH)
MINERALEN
169
mg
calcium
0,1
mg
koper
1,1
mg
ijzer
429
mg
kalium
69
mg
magnesium
1
mg
mangaan
4
mg
natrium
61
mg
fosfor
0,3
mg
zink

BRONVERMELDING UPDATE MEI 2017

Hips and haws | The medieval garden enclosed, The cloisters museum & gardens, The metropolitan museum of Art Kashan a rose hub | May 2011, Iran English radio Know what you eat: Rose hips | Nutrition Data self The British campaign to collect rose hips during World War Two | The tree council Collecting rose hips | U. Buchan, A Green and Pleasant Land: How England’s Gardeners Fought the Second World War